Home >> Magazine >> Rasik
Change Magazine
 

Go to Page << Previous123456Next >>

 
Epaper
 
 
द्रात भाजपप्रणीत उजव्या विचारांचे सरकार सत्तेत आल्यापासून भारताच्या इतिहासाचे भगवेकरण करण्याचा विषय प्राधान्याने लावून धरला जात आहे. खरं तर इतिहासाला स्वत:च्या सोयीने वळण देण्याचा प्रयत्न यापूर्वी बहुतेक सर्वच राजकीय पक्षांनी करून बघितला आहे. आता राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि संबंधित संस्था-संघटनांना ‘आपला पक्ष सत्तेत आल्यामुळे इतिहासाचे पुनर्लेखन करण्याची सुवर्णसंधी खुणावत आहे. इतिहासाच्या भगवेकरणासाठी संस्था पातळीवर होत असलेले सूत्रबद्ध प्रयत्न हे आजचे वास्तव आहे, मात्र याची पाळंमुळं वसाहतकाळात आणि त्या काळच्या राष्ट्रवादाला खतपाणी खालणाऱ्या चळवळींमध्ये दडली आहेत.   भारतावर राज्य करू लागल्यापासून गटा-तटांमध्ये फूट पाडण्याचे जाणीवपूर्वक धोरण ब्रिटिशांनी अवलंबले होते. असे करताना भारतीय इतिहास आणि इतिहासपुरुषांची नकारात्मक प्रतिमा जनतेच्या मनावर ठसवण्याची एकही संधी त्यांनी दवडली नव्हती. या मोहिमेत टिपू सुलतान त्यांचे पहिले लक्ष्य ठरला होता. (मराठा, शीख राज्यकर्ते ब्रिटिशांपुढे हार मानत असताना टिपू हा एकमेव राज्यकर्ता होता, ज्याने ब्रिटिशांपुढे सर्वार्थाने मोठे आव्हान उभे केले होते. १८व्या शतकात हैदर आणि टिपूने प्रयत्नपूर्वक स्वत:चे साम्राज्य उभारले होते. परंतु ब्रिटिशांविरोधात लढा पुकारताना फ्रेंचांची मदत घेण्याची घोडचूक त्याने केली होती. युरोपात ब्रिटिशांसह तह होताच, फ्रेंचांनी अर्ध्यातच टिपूची साथ सोडून दिली होती.) ब्रिटिशांनी संधी मिळताच टिपूला अत्याचारी राजा म्हणून बदनाम केले होते. वस्तुत: तेव्हा टिपूने त्याच्या विरोधात बंड पुकारणाऱ्या कोडवांवर अत्याचार केले नव्हते, तर ‘हिंदू कोडवा जमातीला लक्ष्य केले होते. त्याने त्रावणकोर संस्थानाची लूट केली नव्हती, तर राजेपदी बसलेल्या पद्मनाभस्वामीच्या अनुयायाला लक्ष्य केले होते. त्रावणकोरच्या राजाने जुलूम-जबरदस्तीने कर म्हणून पद्मनाभस्वामींच्या मंदिरातील सोन्याची लूट केली होती. परंतु हा इतिहास कधीही प्रकाशझोतात आला नव्हता. हेच कशाला, १७९१मध्ये मराठ्यांनी शृंगेरी मठावर हल्ला केला, तेव्हा टिपूने त्या घटनेचा जाहीर निषेध केला होता. केवळ निषेध करून तो थांबला नव्हता, तर मठाला पूर्वीचे वैभव प्राप्त करून देण्यासाठी त्याने मदतही केली होती. श्रीरंगपट्टणमच्या परिघात येणाऱ्या शेकडो मंदिरांना (यात त्याच्या राजवाड्यानजीकचे रंगनाथ मंदिरही होते.) तो चुकता देणग्या देत होता.   या अशा विद्वेषी वातावरणात कट्टर हिंदुत्व हेच राष्ट्रीयत्व, ही विचारसरणी रुजणे स्वाभाविकच होते. वस्तुत: हिंदू, मुस्लिम, शीख, पारशी आणि यासोबतचे अनेक जातसमूह राष्ट्रवाद या संकल्पनेशी नाते सांगणारे होते. मात्र, हिंदू बहुसंख्येने असल्याच्या बळावर हिंदू असणे हेच राष्ट्रवादी असण्याचे खरे लक्षण, असे भासवणे सुरू झाले. राष्ट्रवादाची व्याख्या करताना, याच गृहीतकाचा भविष्यात सोयीनुसार वेळोवेळी वापरही करण्यात आला. प्रत्येक संघर्षाला हिंदू भारत विरुद्ध इंग्रज असा रंग दिला गेला. १८५७चे बंड फसल्यानंतर ब्रिटिशांनी घडवून आणलेल्या रक्तरंजित घटना स्वातंत्र्य चळवळीचा आधार ठरल्या. त्याची इतिहासात ठसठशीत नोंद झाली; मात्र त्याच दरम्यान लखनऊ आणि कानपूरमध्ये निरपराध ब्रिटिश महिला आणि मुलांच्या हत्याकांडाच्या घटनांना इतिहासात स्थान मिळाले नाही.   म्हणजेच, वेगवेग‌ळ्या टप्प्यांवर सोयीनुसारच इतिहास मांडला गेला. ब्रिटिश देश सोडून गेल्यानंतर तर भारताच्या इतिहासाचे राष्ट्रवादीकरण करण्याच्या प्रयत्नांना भारतीयांनी जोर दिला. आसेतुहिमालय पसरलेल्या भारतीयत्वाची ओळख नव्याने, ठळक करण्याच्या योजनेचा भाग म्हणून गांधीजींच्या पाठिंब्यावर अस्तित्वात आलेल्या भारतीय विद्या भवन संस्थेने ब्रिटिशांनी नोंदलेला इतिहास खोडून काढत नव्याने खंड प्रकाशित केले. १९५०-६० आणि १९७०-८० या कालावधीतले खंड चाळले तर आपल्याला असे ध्यानात येईल की ब्रिटिश, राष्ट्रवादी आणि मार्क्सवादी अशा तीन भिन्न प्रकृतीच्या मंडळींनी इतिहासलेखन केले आहे. ब्रिटिश इतिहासकारांसाठी १८५७चे बंड करणारे शिपाई गद्दार होते, भारतीय इतिहासकारांसाठी ते स्वातंत्र्यसैनिक होते आणि मार्क्सवादी इतिहासांनी हा कामगार विरुद्ध मालक, असा लढा असल्याचे चित्र रंगवले होते. एकाच घटनेचे आपापल्या विचारसरणीच्या आधारे विश्लेषण होत असताना इतिहासाचा अन्वयार्थ लावण्याच्या शर्यतीत सहभागी होण्याची पुढची वेळ संघ-भाजपची होती. Àपानपाहा तकाळाला थारा देता वर्तमानावरची पकड घट्ट ठेवणारा लेखकच भविष्याचा वेध घेऊ शकतो. किंबहुना वर्तमान जगणाऱ्या लेखकालाच पक्ष्याला वाऱ्याची दिशा समजावी, तसा भविष्याचा अंदाज घेणे शक्य होते, असे एक प्रसिद्ध वचन आहे. लेखक चेतन भगत हे अशा विरळा ठरलेल्या लेखकाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. चेतन भगत हा सर्वार्थाने ‘आजचा लेखक आहे. गंमत म्हणजे, चेतन भगतचे हे ‘आजचे असणे, गेली किमान आठ वर्षे ताजे राहिले आहे. पिढी बदलणे, हा शब्दप्रयोग यापूर्वी दहा वर्षांनी केला जात असे, आज तो दर चार वर्षांनी केला जातो. हे लक्षात घेतले तर चेतन भगत हा दोन युवा पिढ्यांचा आवडता लेखक आहे.   चेतन भगत हा आजचा लेखक आहे, असे म्हणताना या लेखकाने आजच्या पिढीचे विषय हीच आपली लेखनसामग्री बनवली आहे, हे लक्षात येते. एमबीए, इंजिनिअरिंग कॉलेज, आयआयटी, कॉल सेंटर, मेडिकल, क्रिकेट ग्राउंड, खासगी तसेच विनाअनुदानित शैक्षणिक संस्था, या संस्थांमधली कोटा सिस्टिम... या विषयांची यादी आठवली तरी हे विषय आजच्या पिढीशी किती निगडित आहेत, हे जाणवते. स्वाभाविकपणे चेतन भगत यांच्या कादंबऱ्यांमधला नायक ‘आजच्या युवा पिढीचा प्रतिनिधी असतो. त्या नायकाचे वय, कुटुंब, मित्रपरिवार, शिक्षक, शैक्षणिक वातावरण, भोवताल, संघर्ष, संस्कार... हे सारे ‘आजच्या वास्तवाचे दर्शन घडवतात. तरुणाईच्या मनात सातत्याने व्यवस्थेविरोधात उमटणारा विरोधाचा सूर, बंडाची, क्रांतीची भाषा, बदलांना सामोरे जाण्याची वृत्ती, उदार दृष्टिकोन, जगण्यातली सकारात्मकता... हे सारे अंश या नायकाच्या अंगी असतात. त्याच्यातल्या दोषांसकट हा नायक त्यामुळे आपलासा वाटतो, पटतो. आजची तरुणाई जे वास्तव अनुभवते आहे, तेच हा नायक अनुभवतो आणि येणाऱ्या आव्हानांना सामोरा जातो.   चेतन भगत यांची लेखनशैली सहज, सोपी नि कोणताही अभिनिवेश नसलेली आहे. ती पारंपरिक अर्थाने शैलीदार, पल्लेदार नाही. पल्लेदार वाक्ये अनेकदा जाणिवेच्या-आकलनाच्या पातळीवर दूरस्थ राहताना दिसतात. ती वाचायला, बोलायला (शब्दफेक या अर्थाने) आकर्षक वाटतात. पण आकलनाला अडचणीची ठरतात. चेतन भगत यांची भाषा सहज संवाद साधणारी असते. कादंबऱ्यांमधील पानापानांवर याची साक्ष पटते. संवादही आजच्या तरुणाईचे भावविश्व टिपतात. आपण आपल्याच ग्रुपमधल्या मित्रमैत्रिणींशी बोलतो आहोत, तशाच कॉमेंट करत आहोत, असा फील ही शैली देते. कधी ती मिश्कील बनते, कधी ब्लॅक कॉमेडीच्या दिशेने चार पावले टाकते. कधी खुसखुशीत होते आणि भाष्य करताना तर ती चुरचुरीतही वाटते.   कुठलेही लेखन, मग ते कुठल्याही क्षेत्राशी संबंधित असो; आपल्या जगण्याशी, कृतींशी नाते जोडणारे असले की आपलेसे वाटते, आवडते. या निकषांवरही चेतन भगत यांचे लेखन पुरेपूर उतरते. त्यात कल्पनांची चमत्कृती, अलंकरण अजिबात नसते. त्यांच्या लेखनातली पात्रे आपल्या आजूबाजूला सहज भेटतात. किंबहुना हा मीच आहे, असे वाटायला लावतात. मुलांचा कल जाणून घेता, त्यांच्यावर स्वत:ला हवा तो कोर्स लादत राहणे, ही पालकांची मानसिकता अत्र-तत्र-सर्वत्र आढळते. त्याविषयी भगत लिहितात तेव्हा तो अनुभव, ते दु:ख, निराशा, अपयश अवघ्या तरुणाईचे बनून जाते. आयआयटीला थोडक्या गुणांसाठी प्रवेश हुकला, म्हणजे तो विद्यार्थी नालायक आहे, असा शिक्का मारणे किती चुकीचे आहे, हे भगत सांगतात, तेव्हा प्रवेश हुकलेल्या कित्येक युवा मनांना ते थोपटत असतात. टू स्टेट्स, ‘द थ्री मिस्टेक्समधून अशी तरुणाई भेटते. दोन संस्कृती, प्राध्यापकांचे आपसांतील संबंध याविषयीचे भगत यांचे भाष्य त्यांच्या सूक्ष्म निरीक्षणशक्तीचा प्रत्यय देते. ही निरीक्षणे नेमकी असल्याने पटतात, बांधून, खिळवून ठेवतात आणि परिणामी वाचकाला त्या लेखनाशी जोडून ठेवतात.   चेतन भगत यांचे एक मोठे योगदान म्हणजे, त्यांनी एक खूप मोठा, मनाने संवेदनशील असलेला वाचक निर्माण केला आणि त्या वाचकाला स्वत:शी, जगण्याशी जोडून घेतले. हे नाते आता आठ वर्षांचे झाले आहे. वाचन संस्कृती कमी झाल्याची ओरड एकीकडे होत असताना, चेतन भगत यांच्या प्रत्येक पुस्तकाला मोठी मागणी असणे,   Àपानपाहा