Home >> Magazine >> Rasik
Change Magazine
 

Go to Page << Previous1234Next >>

 
Epaper
 
 
ज्ञपाठशाळा मंडळातर्फे कुमार गंधर्वांची मैफल आयोजित केली आहे. भारतातले एक श्रेष्ठ गायक म्हणून त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे. त्यांचं वैशिष्ट्य असं, की त्यांनी नवे राग निर्मिले, नवीन बंदिशी बांधल्या, गायकीला नवा आकृतिबंध दिला. हा नवा आकृतिबंध परंपरेपेक्षा अगदी वेगळा आहे, ही गोष्ट सर्वसाधारण रसिकाच्याही चटदिशी ध्यानात भरते. त्यांनी जुन्या रागांमध्येसुद्धा केलेले काही फेरबदल संगीताच्या विशेषज्ञांनी मान्य केले आहेत. त्यांनी नवीन बंदिशी, नवीन कविता रचून, त्या स्वरबद्ध करून निर्मिल्या आहेत. त्या ग्रंथरूपानंही छापल्या गेल्या आहेत- उदाहरणार्थ, ‘अनूपरागविलास.   संगीतकारांनी चीज म्हणून जी कविता रचलेली असते, तिला काव्य म्हणून तितकंसं महत्त्व नसतं. परंतु अपवाद म्हणून उत्कृष्ट काव्यही बंदिशीमध्ये बसवता येतं. उदाहरणार्थ, संत कबीर, मीराबाई, सूरदास, गुरू नानक, रामदास, तुकाराम इत्यादिकांची उच्च भावार्थाचा सागर असलेली कविताही कित्येक वेळा बंदिशीची सूर आणि लय यांची आरास सहज मान्य करते. संतांची कविता ही संगीताच्या रागविलासाकरिता निर्माण झालेली नसते. ती देवाच्या आळवणीकरिता असते; दिव्य अनुभवाच्या आविष्काराकरिता असते; मोक्षमार्ग सहज आक्रमिता यावा, याकरिता असते. किंबहुना मोक्षमार्गातील फुलांनी भरलेली अशी ती उंच उंच जाणारी सोपानपरंपरा असते. तिला जर संगीताचा बहर आला, तर मोक्षमार्गाचा साहसी मार्ग सहज आक्रमून संगीतकार भक्त प्रत्यक्ष मोक्षाच्या परमानंद रसात मग्न होऊन जातो आणि श्रोत्या-रसिकांनाही त्या आनंदरसाच्या अनुभवाचा भागीदार बनवतो.   कुमार गंधर्व मोक्षानुकूल भावस्थिती स्वतः अनुभवतात आणि त्या तऱ्हेची श्रोत्यांची मनोभूमी निर्माण करू शकतात. त्याकरिता स्वररचनेचा आणि शब्दार्थाचा मेळही त्यांच्या कवितेत साधलेला असतो. नृत्य आणि संगीताची प्रधानदेवता म्हणजे श्रीनरनारी-नटेश्वर होय. या नटेश्वराच्या नृत्याची आपण गायकभक्त म्हणून साथ करत आहोत, अशाच भक्तिभावानं त्यांनी आपल्या चिजा गायल्या आहेत. ईशस्तवन, शंकराराधना, सरस्वतिस्तवन, गुरुभजन, संगीतमहिमा, ऋतुवर्णन, शृंगार, विरहिणीची व्यथा, श्यामसुंदराची बासरी इत्यादी त्यांच्या कविता स्वररचना शब्दार्थ यांचा सुसंवाद साधत आहेत, याचं भान रसिकांना झाल्याशिवाय राहत नाही.   भारतीय संगीत विकास आणि विस्तार पावत आहे किंवा नाही? ते केवळ परंपरागत व्यक्तिनिष्ठ किंवा व्यक्तिप्रधान एकांतिक बंदिशीतच बंदिस्त होऊन पडलेलं राहणार काय? या प्रश्नांची उत्तरं कुमारांच्या अनन्यसाधारण नवनिर्मितीनं मिळतात. त्यांनी परंपरागत भारतीय संगीताला विकासाचा मार्ग दाखवून दिला आहे. माळव्यातील सामान्य जनसंगीताच्या लयी, स्वररचना आणि भावाविष्कार यांचं सार त्यांनी आत्मसात केलं. त्यामुळे एक विशेष आविष्कार असलेली रागरचना त्यांना स्फुरली. भिन्न भिन्न जातीजमातींचे, प्रदेशांचे अथवा भिन्न भिन्न संस्कृतींचे अगदी वेगळे विशिष्ट कलात्मक आकृतिबंध असतात. त्यामध्ये त्या जमाती, त्या प्रदेशातले लोक, त्या संस्कृतीतील समाज राष्ट्रं विलक्षण कलानुभव घेतात आणि त्यात त्यांच्या मनःप्रवृत्ती सुसंस्कृत बनून जीवनसंग्रामात उत्साहानं विजय मिळवू शकतात. मनाचं यौवन चिरंतन करण्याचं सामर्थ्य संगीतकलेत जास्तीत जास्त असतं.   भिन्न भिन्न संस्कृतीत-विशेषतः दूरदूरच्या प्रदेशातील प्राथमिक अवस्थेतील संस्कृतींतदेखील- संगीतपरंपरा असतात; त्यांच्यात सुंदर आणि भव्य स्वरस्वारस्य असू शकतं आणि त्यातून मिळवलेल्या भिन्न भिन्न स्वररचनेची मूल्यं आत्मसात केल्यानं आजचं विद्यमान पश्चिमी संगीत समृद्ध होत आहे, अभूतपूर्व अशा आविष्कारांचं विलक्षण विश्व निर्माण करत आहे. आफ्रिकेतील शेकडो काळ्या जमाती गुलाम म्हणून अमेरिकेत गोऱ्या लोकांनी पकडून नेल्या. त्यांच्या वेगळ्या वसाहती केल्या. त्यांच्याकडून जबरदस्तीनं शरीरश्रम करवून घेऊन वैभव निर्माण केलं. त्याबरोबरच त्यांच्यातील परंपरागत संगीत स्वरसामर्थ्य स्वीकारलं. अमेरिकेतील आधुनिक संस्कृती निर्माण करणाऱ्या गोऱ्या समाजानं आपलं संगीत काळ्यांच्या स्वरसामर्थ्यानं बलशाली केलं आहे. अशी ही सांस्कृतिक देवाणघेवाण भारतीय संगीतानं केली, तर तेही चिरविकासशील पश्चिमी संगीताच्या जोडीनं शोभू लागेल. कुमार गंधर्व या दृष्टीनं भारतीयांना एक महत्त्वाचं उदाहरण म्हणून मार्गदर्शक ठरतात.   (मे १९८४मध्ये देवास येथे कुमारजींच्या षष्ट्यब्दीपूर्तीच्या वेळी केलेल्या भाषणाचे शब्दांकन)  हाराष्ट्रातील निवडणुका हा मुख्यत: अस्मिता अपेक्षा यांच्यातील खेळ झाला. या खेळात अपेक्षा जिंकली असली तरी अस्मितेचा पुरता पराभवही झालेला नाही. पंधरा वर्षांच्या कारभारामुळे मुजोर झालेल्या राज्यकर्त्या पक्षांना जनतेने सत्तेपासून दूर ठेवले, मात्र पुरते नाकारले नाही. निवडून आलेल्या आमदारांचा विचार केला तर भाजपने मुसंडी मारली, हे नाकारता येणार नाही. परंतु काँग्रेस राष्ट्रवादीने पूर्णपणे हाय खाल्ली असेही म्हणता येत नाही. केवळ मतांचा विचार केला तर शिवसेना भाजपला मिळून ५० टक्क्यांपर्यंत मते मिळाली. महाराष्ट्रासारख्या काँग्रेसच्या प्रभावाखाली असणाऱ्या राज्यात विरोधी पक्षांनी अशी टक्केवारी मिळविणे अभिमानास्पद आहे. पण दुसऱ्या बाजूला, काँग्रेस राष्ट्रवादीची टक्केवारीही ३५ टक्क्यांच्या जवळ जाणारी आहे. याचा ढोबळ अर्थ असा, की भाजप-शिवसेनेने कारभार करावा, असे जनतेने म्हटले असले तरी काँग्रेसशी असलेले जुने संबंध शाबूत ठेवले आहेत.   सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे निवडणुकीचा प्रचार हा अपेक्षा अस्मिता यांच्याभोवती फिरला. खरे तर हा संघर्ष भाजप शिवसेनेतील होता. पण पुढे त्यामध्ये काँग्रेस राष्ट्रवादी काँग्रेसही सहभागी झाले. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेनेही यात खारीचा वाटा उचलला. नरेंद्र मोदी यांनी केवळ निवडणूक प्रचारात नव्हे, तर देशातील बहुसंख्य लोकांच्या दृष्टिकोनात एक बदल घडविला आहे. सरकारने कोणत्या आयडिओलॉजी किंवा वैचारिक निष्ठेने काम करावे, याकडे लक्ष देण्यापेक्षा सरकार प्रत्यक्ष काम किती करते, यावर लक्ष देण्याचा आग्रह त्यांनी धरला. याचबरोबर गती कार्यक्षमता हे सरकारचे अत्यावश्यक गुण आहेत, हे जनमानसावर बिंबविले. पंतप्रधानपदाचे संभाव्य उमेदवार म्हणून भाजपने मे २०१३मध्ये त्यांची निवड केली. त्या दिवसापासून मोदींनी गती कार्यक्षमता याच मुद्द्यावर भर देत प्रचार केला. हिंदुत्व त्यांनी वापरले ते नावापुरते. गुजरातमध्ये काम करून दाखविणारा, मात्र दंगलीचा दोष उघडपणे मिरविणारा कडवा हिंदुत्ववादी, अशी प्रतिमा २००७पासून त्यांच्याबद्दल देशभरात तयार झाली होती. यातील कार्यक्षम गतिशील कारभार या वैशिष्ट्यांचे मोदींनी शिस्तशीर, अतिशय व्यावसायिक पद्धतीने देशपातळीवर मार्केटिंग केले. हिंदुत्वाचा त्यांनी उदोउदो केला नसला तरी अव्हेरही केला नाही. अडवाणी वा अन्य भाजप नेत्यांप्रमाणे सेक्युलर प्रतिमा तयार करण्याची उठाठेव केली नाही. भारतातील मध्यमवर्ग, शेतकरी कुटुंबातील तरुण-तरुणी मोठमोठी स्वप्ने पाहत आहेत, मोबाइलमुळे जग त्यांच्या मुठीत आल्यामुळे जगात जे घडते तसे इथे का नाही, असा प्रश्न त्यांच्या मनात उठतो आहे, हे मोदींनी ओळखले. कार्यक्षम, गतिशील कारभार हे त्यावर उत्तर आहे, असे त्यांनी ठणकावून सांगितले. त्यासाठी गुजरातमधील कामाचा हवाला दिला. केंद्रातील सोनिया गांधींचे सरकार गतिशील कारभार करीत नाही, म्हणून तुमची स्वप्ने पुरी होऊ शकत नाहीत, हे जनतेच्या मनावर बिंबवण्यात मोदी यशस्वी झाले. हिंदुत्वाचा पाया पक्का ठेवून त्यांनी हे केले. काँग्रेस वा अन्य पक्ष ज्या सेक्युलर दृष्टिकोनाचा उदोउदो करीत होते, तो दृष्टिकोन भारतीयांना अमान्य नव्हता. पण त्यामुळे अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत, स्वप्ने प्रत्यक्षात आणण्यासाठी तो उपयोगी पडत नाही, अशी भावना झाली होती. भारतीय माणूस कडवा हिंदुत्ववादी नसतो, पण हिंदू हेच त्याचे व्यक्तिमत्त्व होते ते व्यक्तिमत्त्व नाकारण्यास अन्य पक्ष तसेच बुद्धिवादी सांगत होते.   Àपानपाहा